Genel Biyoloji Laboratuar Desteği , 2009: Version1.1
3
Biyolojide Çizim Tekniği

Arş. Gör. Dr.  Utku Güner
Trakya Üniversitesi Fen- Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü 22030 Edirne
Çizim yapmak
Çizim yapmak biyolojide tüm uygulamalarında önemli bir yer tutar. Bir biyolog için çizim yapmak, çizim yapmayı tekniğine ve yöntemlerine uygun hale getirmek çok önemlidir. Unutmayın tüm eğitim hayatınızda çizimle her zaman karşınıza çıkacaktır. Şimdi dikkat edilmesi gereken hususlara bir bakalım:
Şekil 1. Çizim planı
Çizim yapılacak obje makro yada mikroskop görüntüsü olması genel kuralları değiştirmez.Tüm şekiller basit kurallarla başlar.
1-Genel şekli izleyin.
2-Şekli basitleştirin.
3-Genel hatlardan önce orantı olarak kısımları belirleyin.
4- Ayrıntıları çizin.
Şekil çizmeden önce yapılması gerekenler vardır. İyi bir çizim için iyi bir kalem ve yumuşak bir silgi kullanılmalı, örneğin HB uçlu kurşun kalemler gibi. 0.5–0.7 mm ince uçlu kalemler çizim için uygun değildir. Bu kalemle yapılan çizgiler hep aynı kalınlıkta olur, hataları daha fazla gösterir. Çizimde kalem ve silginin uygun olması ne kadar önemlidir. 2B, 6B ya da 8B çizim için önerilen kalemlerdir. Çizimlerde sert ya da yumuşak, kalın ya da ince tonlamada kalemin ucu önemlidir. Yumuşak çizgiler için genelde 2B kullanılır. 6B ve 8B uçları da yine yumuşak çizimlerde idealdir. Ayrıca girintili yazılarda idealdir. Bu kurşun kalem daha çok gölgelemelerde iyidir. Onun dışında kullanacağınız zaman lekeler ortaya çıkabilir ve çiziminizdeki çizgiler karışacaktır. Ama eğer H kullanırsanız rahatlıkla çizgileri çekebileceksiniz ve elinizle oynadığınızda lekelemeler yapmayacaktır.Yumuşak ve esnek bir silgi kullanmanız daha iyi olacaktır. Silme veya temizleme işleminde kağıttan tamamen silmenizi ve tonlamanın dağılmamasını sağlayacaktır ve aynı zamanda kağıdı aşındırmayarak kalitesini de muhafaza edeceksiniz.
Yapılan tüm çizimlerde oklama ve isimlendirme yapılırken okunaklı yazı yazılması gereklidir. İyi bir yazı işin ve kadar dikkatli yapıldığını gösterir.
Şekil 1 . Farklı çizim teknikleri.
Çizimde orantı önemlidir. aşağıdaki örnekte arka üyelerin büyüklüğü orantılı olarak doğru çizilmiştir. Orantılı çizim hem objenin alt kısımlarında hem de farklı objelerin bir birlerine göre durumlarında önemlidir. Orantılı bir çizim objenin tüm kısımları ile birden fazla obje varsa objeler arasındaki oranları anlatır.
Şekil 3. Arka üyeler.
Mikroskopta Çizim Tekniği
Mikroskopta gözlem yaparken gözlemlediğimiz objeyi çizmek ve çizerken de kullandığımız objektif lense göre değişik detaylara dikkat etmek zorundayız.
  1. Kabataslak çizimlerden (kısa kısa çizgilerden oluşan) puan alamazsınız. Tüm çizgiler sürekli, kesintisiz, önemli olmadır. Çizimde amaç neyin ne olduğu göstermektir.
  2. Her zaman sadece gördüğünüzü çizin ama görmeniz gerekenleri gösterin. Bazı durumlarda (mikroskop büyütme ve ayırt etme gücünün yetersiz olması, kötü boyama  vb.) istenen tüm kısımlar bir obje üzerinde aynı anda gözlenmez bu durumda yapılması gereken farklı objeler üzerinde en iyi görülen kısımların bir çizimde bütün olarak çizilmesidir.
  3. Çizimler tüm detayları gösterecek kadar büyük olmalı, genel olarak A4 boyundaki bir sayfaya 1-2-3 yada 4 adet çizim yapılabilir. Küçük çizimler net olmadığı için puan kaybettirir.
  4. Çizim yaptığınız objenin yada preparatın tüm yapıları aynı oranda çizilmeli, örneğin bir lökosit çizmeniz gerekiyorsa çekirdeğini hücreye göre gerçeğiyle aynı oranda çizmezseniz başka bir tip eritrosit çizmiş olur ve puan alamazsınız.
  5. Aşağıdaki tabloda objektif lenslerin büyütme oranları ve ona göre isimlendirilmeleri verilmiştir.
Objektif
Büyütme
Toplam büyütme(10’luk okülerde)
Taramalı güç
4x
40 kat
Düşük Güç
10X
100 kat
Yüksek güç
40X
400 kat
İmmersiyon yağı
100X
1000 kat
  1. Tüm çizimlerin üst kısmında mutlaka
Obje:
İ.O   :
M.B :
olmalıdır. Her çizimin hangi objektif lens kullanılarak yapıldığı (büyütme oranı) mutlaka ama mutlaka yazılmalı.
  1. Çizimlerin genelde ya düşük güç yani 10x yada yüksek güçte  yani 40x de yapılması istenir.İmmersiyon yağı kullanılması gerektiren 100x eğitim amaçla yapılan çalışmalarda genelde kullanılmaz. Eyer İmmersiyon yağı kullanıldıysa mutlaka mikroskop temizleme sıvısıyla (Eter+Alkol karşımı) objektiflerin tümü( yalnız 100 x değil) dikkatlice temizlenmelidir.
  2. 10x de yapılan çizimler genelde dokular genel özellikler gösterilir. Bazı durumlarda ise 40x büyütme kullanması gerekir. Bir dokunun gösterilmesinde en az  3 hücrenin çizilmesi gerekir daha fazla hücre çizilmesinde ise sınır yoktur. Ancak kısıtlı bir sürede (sınavda, laboratuar saatinde) en doğru, en fazla bilgi veren en az sürede çizilen şekiller tercih edilmelidir. Bitkisel doku çizimlerinde aynı noktadan orijin alan 4 hücre çizilmemesi gerekir. Basitçe anlatmak gerekirse, bitki hücreleri bir tuğla duvar gibi organize olmuştur. Bir hücre sırasını izleyen diğer hücre sırası üsteki ve alttaki hücrelerin birleşme yerlerinde ortalayacak şekilde yerleşir. Hücreler arası boşluk doku tipine göre değişir. (Bir noktadan 4 hücre çıkıyor görüntüsü yalnızca kambiyum dokusunda gözelenecektir.) 
Şekil 4.Az hücre çizilmesi için doku şekillerinde ince uzun çizim yapılması.
  1. 10x de yapılan çizimler hücresel detay (hücre zarı, nükleous, sitoplazma hariç) kesinlikle çizilmez. 40x büyütmede ise dokular ve dokuların dağılımı çizilir.
Şekil 5. Basit bir hücre çizilmesi
  1. Aynı objenin yada aynı preparatın başka bölümünün birden fazla çiziminin yapılması istendiğinde her iki çizimin oranına çok dikkat etmek gerekir. Çizilen bir hücre diğer tüm hücrelerin boyutlarını belirler. Aynı şekilde bir dokulardan meydana gelen tabakaların bir birlerine göre orantılarına dikkat edilmelidir.
Şekil 6.  aynı objenin farklı yönden çizimlerinde orantıya dikkat edilmesi
  1. Çizim yaparken sıklıkla mikroskoptaki görüntüye bakılmalı, ezberden çizilmemeli.
  2. İstenilenlere mutlaka dikkat edilmeli, 40x’de 4 hücre çizmeniz isteniliyorsa mutlaka sadece 4 hücreyi ve özellikle birbirine değen 4 hücreyi çizin.
  3. Her çizimin hangi objektif lens kullanılarak yapıldığı (büyütme oranı) mutlaka ama mutlaka yazılmalı.
  4. Makro objelerin çiziminde kabaca dış kontürü belirleyin:objenin şekillerne göre nasıl yerleştirildiklerini inceleyin. Sonra kalın çizgiler yardımıyla objeleri sadece dış çizgileriyle kağıda yerleştirip kompozisyonu kabataslak ortaya çıkarın. Kısa ve hafif çizgiler kullanın. Tüm önemli kısımları mutlaka okla gösterin ve isimlendirin.
Şimdi iki farklı öğrencinin çizimlerine bakalım.
İşte ilk öğrenci:
Bu çizim A öğrencisine 6 üzerinden sadece 1 puan kazandırıyor.
İşte B öğrencisi:
B öğrencisi tam 6 puan alıyor bu çizimden.
Mikroskopta ölçüm tekniği
Mikroskop ile ölçüm yapma teknikleriyle ilgili dikkat edilmesi gereken önemli noktaları özetleyeceğim. Mikroskop kullanırken zaman zaman gözlemlediğiniz objeden ölçüm yapmanız gerekebilir. Peki bu kadar küçük ölçeklerin uzunluğunu nasıl ölçebilirsiniz? Mikroskopla ölçüm yapmak için oküler lense yerleştirilen ölçek kullanıyoruz.
Şekil 7. Mimimetrik lam
Okülerdeki ölçek aralıkların ne kadar olduğunu bulabilmemiz için kalibrasyon işlemi yapmalıyız. Bunun içinde mikrometrik olarak çizilen lam kullanılır. Böylece mikroskoptan bakan birisi her iki ölçeği üst üste görüp kıyas etme imkanı bulur.
Şekil  8. Kalibrasyon
Her mikroskopta  kullanacağınız her bir objektif lens için ayrıca kalibre etmeniz çok önemlidir. Kalibrasyona en küçük objektif lensten başmanız sizin için daha kolay olacaktır. Kalibrasyon işlemini yapabilmeniz için görüntünün aşağıdaki gibi çakışması şart.
Şekil 9. Kaliprasyon
Görüldüğü gibi okülerdeki 17 birimi mikrometrenin 7 birimine karşılık geliyor. Yani, 1 birim eşittir 17 / 7 = 2.42857 birim. Mikrometre (ise her birimi 1mm olan 100 birimden oluşmaktadır. Yani stage mikrometrenin her birimi 10 µm (on mikrometre) Buradaki ifadelerde kalibrasyon cetveli mikrometre ile ölçüm birimi mikrometreyi karıştırmayın. Milimetrenin binde birine (1/1000 mm) mikrometre denir, sembolü de µm’dir. Dolayısıyla okülerde gratikülü üzerindeki her bir birim 24.2857 µm yani yuvarlayacak olursak 24.3 µm’dir. Artık herhangi bir numunenin ölçümünü yapabilirsiniz.
Şekil 10. Ölçüm
Biyojide en çok kullanılan ön ekler
ante- ön, önde bulunan
retro-arka, arkada bulunan
intra- iç, içinde bulunan
extra-dış, dışında bulunan; ayrıca, fazla
sub- alt, altta bulunan
supra- üst, üstte bulunan
infra- alt, altta bulunan; öte, ötesinde bulunan
inter- ara, arasında bulunan
ultra- uzakta
epi- üst, üstünde, yakınında
circum- çevresinde
peri- etrafında, ilerisinde
endo- içinde
ecto-dışında
pre- öncü, önce, önünde
post-sonu, sonrası, arkası
super- normalin üstünde, aşırı, fazla
hyper- üst, üzerinde, yukarısında; aşırı, fazla
hypo- alt, altında, aşağısında; eksik
mega- aşırı büyük, aşırı geniş
macro- büyük, iri
micro- minik
pyo- cerahat, irin ile ilgili
pyro- ateş, ısı ile ilgili
pseudo- yalancı, sahte
uno- bir
bi- iki
tri- üç
tetra- dört, dört kat
quadri- dört, dört kat
mono-bir, tek
multi- çok, birden fazla
Kısa Sözlük
abdomen – karın
abductio - uzaklaşma
aberrant - anormal yerleşim gösteren
absorbtion – emilme
accessorius - ilave, eklenti
acetabulum - sirke tası
acusticus - işitme ile ilgili
acutus - keskin, kısa süreli
adaptatio – uyum
adductio -  yaklaşma
aditus - ağız, açıklık
afferens - getiren
ala – kanat
anastomosis - ağızlaşma
angulus – açı
antebrachium - önkol
ansa - kavis, halka
antrum - mağara, kovuk
apertura - ağız, açıklık
aponeurosis - yassı kiriş
arcus - kemer, yay
arteria - atardamar
articulatio – eklem
ascendens - yükselen
auris – kulak
axilla - koltuk altı
biceps - iki başlı
brachium - kol
brevis – kısa
bulla - kese, kabarcık
bursa - su kesesi
calcaneus - topuk kemiği
canalis – kanal
caput - baş
capsula – kapsül
carpus - el bileği
cartilago – kıkırdak
cavum - boşluk, oyuk
cavitas - boşluk, oyuk
cephalus - baş, kafa
cerebellum – beyincik
cerebrum - beyin
cervix – boyun
costa - kaburga
circulatio – dolaşım
circumferentia – çevre
collum – boyun
columna - sütun
corpus - cisim, gövde
coxa - kalça
cranium- baş (iskelet)
crista - ibik şeklinde kenar
crus – bacak
diameter - çap
diaphragma - ikiye ayıran, bölen
digitus – parmak
ductus - kanal, tüp
efferens – uzaklaştıran, merkezden götüren,
erector – dikleştirici
facies - yüz, dış yüzey
fascia - zar, örtü
femur - uyluk, uyluk kemiği
fibula - baldır kemiği
foramen - delik
fossa – çukur
fovea- sığ çukur   
ganglion - sinir düğümü
gaster - mide
genu – diz
glandula - bez
impressio – iz
incisura - çentik
insertio - yapışma yeri
lamina - levha, tabaka
labium - dudak, kenar
larynx - gırtlak
ligamentum- bağ
margo - kenar
mandibula - alt çene
maxilla - üst çene
musculus – kas
nasus - burun
nervus – sinir
obliquus- eğik
obtusus - keskin olmayan
optic, opticus- görme ile ilgili
orbita - göz çukuru
orificium - açıklık, ağız
os – kemik
pecten - tarak, dişli yapı
pelvis – leğen
porus- açıklık geçit
processus – çıkıntı
protuberantia - yumru
quadriceps - dört başlı
ramus - dal
recessus - girinti, çıkmaz
regio - bölge
septum - ara duvarı, bölme
serratus - dişli
sinus - girinti, boşluk
soma - vücut, gövde
spina – diken
substantia - madde, cevher
sulcus- oluk
sutura- dikiş
synovia- eklem sıvısı
tarsus - ayak bileği
tectum - tavan, çatı
tendo- kiriş
teres – yuvarlak
thorax - göğüs kafesi
trochlea – makara
truncus - gövde
tuber - tümsek, çıkıntı
tuberculum - tümsekcik
tuberositas - engebeli çıkıntı
turcicus - Türklerle ilgili
umbilicus – göbek
unguis - tırnak
urina – idrar
uterus - rahim
vagina - kılıf, kın
vena - toplardamar
ventriculus – karın
vertebra - omur